Iranian Urban & Regional Planners

واژه ها و ذهنیات باید برای تشویق و توانمند سازی پیاده روی در شهرها تغییر کنند

راجر لوئیس

استاد دانشگاه مریلند، آمریکا

ترجمه و تلخیص : علی عسگری

زمان آن فرا رسیده است که پیاده روی و قدم زدن به عنوان یکی از اجزای اصلی حمل و نقل شهری در قرن بیست و یکم در آید.  برنامه های امروزی در زمینه رشد و توسعه شهرها و حومه های آن پیاده روی را به عنوان یکی از شقوق مهم شبکه های حمل و نقل چند وسیله ای معرفی می نمایند.  پیاده روی ورزشی عالی و بسیار مفید برای سلامتی است.  بر خلاف وسایل نقلیه خصوصی، اتوبوسها و ترامواها، پیاده روی انرژی فسیلی مصرف نکرده و از خودش رد پای کربنی (Carbon Footprint) بر جای نمی گذارد.  علاوه بر این پیاده روی می تواند به خودی خود تجربه زیبایی باشد. 

واژه توسعه مبتنی بر حمل و نقل عمومی (Transit-Oriented Development) نوعی تصویر نا کامل از طراحی و برنامه ریزی شهری مدرن به دست می دهد.  این واژه شناسی و همچنین ذهنیت ما باید تغییر کنند. ما باید در باره توسعه مبتنی بر سیستمهای حمل و نقل چند وسیله ای (multi-modal-transportation-oriented development) بیاندیشیم، صحبت کنیم و عمل کنیم.

تغییر نگرش نسبت به پباده روی در جامعه که با عشق به اتومبیل توام شده است بسیار مشکل است.  تعهد ما نسبت به اتومبیل و رانندگی با استفاده از بنزین ارزان بسیار قوی است. ما تمامی شهرهایمان را نیز بر تسهیل حمل و نقل با وسیله که در بسیاری از موارد منجر به نادیده گرفتن و حتی ایجاد مانع برای پیاده روی بوده است برنامه ریزی، منطقه بندی و بنا کرده ایم. از همه بدتر اینکه بسیاری از پیاده روها برای پیاده روی ایمن و جذاب نیستند.  حتی اگر شما بخواهید چند بلوک قدم بزنید محیط بصری آن باید برایتان جذاب و دل انگیز باشد.

چگونه می توانیم پیاده روی بیشتر را تشویق نماییم؟  چه چیز انگیزه ایجاد تغییر در نگرش و رفتار مردم در این زمینه را بوجود می آورد؟ ما باید محیط شهرها را طوری برنامه ریزی و توسعه دهیم که پیاده روی از ایمنی، راحتی، لذت و جذابیت برخوردار باشد. این نیازمند توجه به معیارهای چندی در طراحی شهری است.

-          الگوی خیابانها باید به راحتی قابل شناسایی بوده و شبکه ای گونه باشند. به عبارت دیگر بلوکهای شهری نباید بیش از اندازه بزرگ و تقاطع ها نباید بسیار دور از هم باشند. خیابانها باید پیوسته و متصل به هم باشند و به پیاده روها و سواره ها گزینه های مختلفی را برای رسیدن به مقصدشان بدهند. 

-          خیابانهای عمومی باید به شکلی هنرمندانه بین موارد مختلف تقسیم شوند.  عرض پیاده روها، نوار سبز، مسیر اتومبیلها و جدا کننده میانی آنها و همچنین بلندی ساختمانها و میزان عقب نشینی آنها از خیابانها همه و همه از اهمیت برخوردارند.  فضاهای خیابانی که به خوبی طراحی شده اند باید نوعی توازن بین حس معماری، باز بودن و دید به آسمان داشتن، دسترسی به نور خورشید، جریان هوا و چشم اندازها برقرار نمایند. 

-          برای اینکه پیاده روی را کاملا لذت بخش نماییم، کیفیت چشم اندازهای خیابانی و امکانات آنها از اهمیت زیادی برخوردارند. ترکیب خلاقانه درختان سایه دار و پوشش گیاهی چشم انداز خیابانها را زیبا و اکولوژی آنها را سبز تر می نماید. نورپردازی و علامت گذاری خوب و مبلمان مناسب خیابانی و زیبایی و کیفیت مواد و مصالح کفپوش پیاده روها تجربه پیاده روی در خیابانها را هم از نظر بصری و هم از نظر کارکردی تقویت می نمایند.

-          امنیت داشتن هنگام پیاده روی در شب و روز از اهمیت زیادی برخورداراست. علاوه بر نورپردازی خوب و استفاده از مصالح بادوام و مناسب برای کف پیاده روها باید پیاده روها را به خوبی علامت گذاری کرده و با چراغها و علایم راهنمایی خیابانها هماهنگ نمود. حضور و رفت و آمد پلیس و ماموران مربوطه در خیابانها در صورت لزوم باید محسوس باشد. 

-          ساختمانهایی که مشرف بر خیابانهای عمومی هستند باید پنجره های زیادی داشته باشند و همچنین ورودی های آنها به خیابانها بوده و دارای مغازه و فروشگاه و رستوران باشند.  این هم برای فروشگاههایی که به دنبال مشتری هستند و هم برای پیاده روهایی که به دنبال خرید هستند مفید است.  از آنجا که هر چه خیابانها پر رفت و آمد تر باشند ایمن تر خواهند شد ایجاد رستورانها و تغذیه فروشی ها نه تنها خیابانها را زنده تر بلکه ایمن تر نیز می نمایند.  مردم در طول این خیابانها به دلیل لذت بخش بودن آنها قدم می زنند.

به شهرهایی مانند نیویورک، بوستن، سانفرانسیسکو، لندن، پاریس و بارسلونا نگاهی بیاندازید. این شهرها خیابانهای زیبایی دارند که پیاده روی را تشویق می نمایند. افراد در این خیابانها به راحتی 15 تا 20 دقیقه برای رفتن به محل کار و یا منزل و مدرسه و غیره پیاده روی می کنند.  آنها برای رسیدن به مغازه و یا رستوران و یا دیدن دوستشان به راحتی مایلند یک تا دو کیلومتر راه بروند. 

بعلاوه برای تغییر واژه ها ما باید تغییراتی در استانداردهای برنامه ریزی شهری بوجود آوریم.  از جمله اینها ایده شعاع پیاده روی یک چهارم مایل است. اگر به طرح های توسعه نگاه کنید می بینید که اطراف اکثر گره های حمل و نقلی (ایستگاهها و ترمینالها) دایره ای کشیده شده است که نشان می دهد حداکثر مصافت پیاده روی چقدر است. این حداکثرها باید برداشته شده و تغییر کنند.  یک چهارم مایل معادل 1320 فوت است که ظرف 5 تا 6 دقیقه می توان با پای پیاده آن را طی نمود. این مسافت تقریبا فقط دو برابر طول مرکز  هنرهای نمایشی جان کندی است. این واقعا مسافت زیادی نیست.  اگر پیاده روی لذت بخش باشد مردم مایلند بیش از یک چهارم مایل و یا 5 تا شش دقیقه راه بروند.  

اجازه بدهید از شر استانداردهایی مانند یک چهارم مایل که قادر به انعکاس آنچه برنامه های آینده نگر به دنبال آن می باشند نیستند رهایی یابیم. باید این استانداردها را در مواردی که امکان پیاده روی مسرت بخش وجود دارد دو تا سه برابر افزایش دهیم.

شما نقشه های زیادی را دیده اید که در اینترنت تولید شده اند و در اختیار دیگران قرار داده می شوند.  هیچ وقت فکر کرده اید که شما هم می توانید بدون طی مراحل پیچیده فنی این نوع نقشه ها را تهیه و در اختیار دیگران قرار دهید. تکنولوژی تهیه نقشه در سالهای اخیر دستخوش تغیر و تحولات زیادی شده است. اکنون تولید نقشه نه تنها توسط کارشناسان تولید نقشه بلکه توسط همه افراد قابل تهیه و توزیع گسترده است. از جمله کاربردهای مهم این نوع نقشه ها در برنامه ریزی شهری و منطقه ای و اطلاع رسانی شهری است. مردم، برنامه ریزان و تصمیم گیران می توانند از این نقشه ها که توسط دیگران تهیه می شوند اطلاعات مورد نیازشان را تهیه نمایند.   شما می توانید انواع مختلفی از این نقشه را را بر اساس مکانهایی که مورد نظر خودتان است و یا بر اساس داده هایی که دیگران در اختیار شما قرار می دهند تولید نمایید.  در این سری از مطالب ما به شما نشان می دهیم که چگونه می توانید انواع مختلف این نوع نقشه ها را تهیه نموده و در اختیار دیگران از طریق اینترنت قرار دهید.   

نمونه اول- تهیه نقشه بر اساس اطلاعات موجود

قبل از تهیه نقشه دلخواه خود لطفا به نکات زیر توجه فرمایید:

نکته 1: در این مثال ما می خواهیم بر اساس داده های موجود در اینترنت نقشه ای آن لاین از آنها تهیه و در اختیار دیگران قرار دهیم. البته شکل خاصی از این نقشه در سایتی که این اطلاعات از آنها برداشت می شوند وجود دارد ولی هدف ما استفاده از داده ها برای نشان دادن نحوه تولید این نوع نقشه ها و البته استفاده از سایر قابلیتهایی است که در این زمینه وجود دارند. 

نکته 2: شما می توانید با برنامه نویسی این نقشه ها را در وب سایت خودتان تولید نمایید ولی در این روش ما نشان می دهیم که چگونه بدون برنامه نویسی و با استفاده از امکانات موجود در اینترنت این کار را انجام دهید. این سرویسها همانند سایر سرویسهای رایگان در اینترنت عمل می کنند.

نکته 3: نقشه هایی که بدین ترتیب تولید می نمایید در محیط اینترنت در دسترس خواهند بود. بنابر این فرض ما بر این است که شما نقشه هایی را تولید می نمایید که می خواهید اطلاعات آنها در اختیار عموم قرار گیرد.

1. وارد سایت زیر شوید:

http://www.mapbuilder.net/

2. برای خودتان یک حساب باز کنید  و وارد ایت شوید.
3. محلی را که می خواهید نقشه خود را در آن تولید کنید پیدا کنید.  در این مثال من ایران را انتخاب کرده ام.  شما می توانید شهر و یا منطقه مورد نظر خود را پیدا و به عنوان زمینه در نظر بگیرید.
4. از منوی بالای صفحه " نقشه جدید" (New Map) را انتخاب کنید و نام و توضیحات نقشه خود را وارد نمایید. در این مثال ما IranEarthquake  را انتخاب کرده ایم.
5. در صفحه اصلی روی دکمه Save Centre … کلیک نمایید تا مرکز نقشه شما اینجا تعیین شود.  بطوریکه هر گاه فردی می خواهد نقشه شما را ببیند در این وضعیت خواهد دید.
6. حالا نقاط مورد نظر خود را روی نقشه وارد می نماییم.  این کار را می توانید به دو صورت انجام دهید. یا از اطلاعات موجود در فایل استفاده می کنید و یا خودتان آنها را یکایک وارد می نمایید. در این قسمت ما نقاط را از فایل داده ها وارد می نماییم.
7. ما داده های زلزله های اخیر ایران را از سایت http://irsc.ut.ac.ir/currentearthq.php برداشت کرده ایم. Map Builder می تواند فایل های فرمت CSV را می تواند بخواند. بنابر این کافی است ما جدول زلزله ها را کپی کرده و در نرم افزاری مانند اکسل وارد نموده و آن را منظم کرده و فیلدهای مورد نظر را انتخاب و آن را به صورت CSV ذخیره نماییم. در این مثال برای سادگی ما قط ستونهای Origin Time ، Lat. ، Long. ، Depth و Mag. را انتخاب کرده ایم و آن را به صورت CSV ذخیره نموده ایم. نام این فایل را earthquake گذاشته ایم.
8. اکنون می توانید با استفاده از منوی وارد کردن (Import) فایل ایجاد شده را وارد نمایید. در صفحه ای که ظاهر می شود نام فایل را وارد نموده و آن را لود نمایید. فایل دانلود شده شما در سمت راست ظاهر می شود. روی لینک مقابل فایل (Geocode/import) کلیک نمایید.
9. در صفحه بعدی از شما می خواهد که فیلدهای خودتان را مشخص نمایید. در حقیقت باید فیلدهای موجود در جدول خود را با فیلدهای متناظر آن در Mapbuilder هماهنگ نمایید. بعد از این کار روی لینک (Geocode/Import Locations) کلیک نمایید.  در صورتی که درست کارتان را انجام داده باشید کلیه نقاط روی نقشه ظاهر می شوند.
10. در صورت نیاز می توانید تک تک نقاط ایجاد شده را ویرایش نموده و اطلاعات تکمیلی آنها را اضافه نمایید.  شما می توانید به عنوان مثال تصاویری به هر کدام از آنها اضافه نمایید و یا توضیحات خود را در جعبه خالی که وجود دارد تکمیل نمایید.
11. وقتی که ویرایشات لازم را انجام دادید و آماده تولید نقشه شدید از منوی بالای صفحه منوی Implementation  را انتخاب کنید.  در اینجا تعدادی گزینه وجود دارند که می توانید آنها را انتخاب نمایید.  ما گزینه دیفالت را انتخاب کرده ایم. بعد از انتخاب گزینه ها دکمه Proceed را که در پایین صفحه قرار دارد کلیک کنید. 
12. در صفحه ای که ظاهر می شود یک کد وجود دارد که لینک نقشه شما است.  شما می توانید این کد را در وب سایت خود قرار داده و نقشه تان را در اختیار دیگران قرار دهید.  من این کد را در این صفحه وبلاگم قرار می دهم. شما با کلیک بر روی آن وارد صفحه ای می شوید که نام این نقشه (IranEarthquake) وجود دارد. اگر آن را انتحاب کنید نقشه تولید شده را مشاهده می نمایید. طبیعی است من می توانستم مستقیما لینک نقشه را به شما بدهم.
13. اگر نقشه هایی با این روش تولید کردید لطفا به ما اطلاع دهید تا آنها را در این وب سایت معرفی نماییم.

سال اول-شماره اول-مطلب چهارم:ضرورت بازگشت به رویکردهای کمّی در برنامه ریزی شهری

نوشته از: دکتر علی شکوهی- گروه مهندسی شهرسازی دانشگاه آزاد اسلامی زنجان

یکی از موضوعات اساسی در مهندسی شهرسازی و بخصوص برنامه ریزی شهری، جایگاه و نحوه بکارگیری مدل‏ها و بخصوص مدل‏های کمّی در تحلیل های شهرسازانه است که متأسفانه در جامعه علمی و آموزشی شهرسازی کشور به دلایلی که ذکر می شود به فراموشی سپرده شده و یا در برخی موارد تکفیر! گردیده است.

مهمترین دلایلی که برای این موضوع می توان عنوان کرد عبارتند از:

الف- شکست یا عدم موفقیت نسبی مدلهای کمی در جهان به دلیل نقصان و ناتوانی آنها در مدل کردن سیستم پیچیده شهر و جهان واقعی

ب- عدم لحاظ انسان و روابط پیچیده انسانها در شهر در ساخت این مدل ها.

ج- ماهیت میان رشته ای شهرسازی و برنامه ریزی شهری در ایران و امکان ورود افرادی که تخصص پایه ای آنها ماهیت غیر کمی داشت. نظیر ورود کارشناسان علوم اجتماعی، معماری و جغرافیا که تخصص خیلی کمتری به مباحث محاسباتی، کمّی و ریاضی داشتند و به دلیل ناتوانی خود عمداً یا سهواً از بکارگیری مدلها در شهرسازی خودداری کرده و این موضوع را به دیگران نیز توصیه می کردند.

د- نگاه معمارانه به برنامه ریزی شهری و شهرسازی که آن را در حد مطالعات و قضاوتهای کلی در مورد شهر و پدیده های آن تقلیل داده و منزوی ساخته است.

هـ- قرارگیری و انتقال دپارتمان ها و گروههای شهرسازی در دانشکده های هنر دانشگاه ها بدون درک درست ماهیت هنری این رشته.

و- هنری تلقی کردن رشته شهرسازی به مفهوم عام کلمه. در حالی که مفهوم خاص هنر در رشته مهندسی شهرسازی به مفهوم حضور پدیده های غیر الگوریتمی در این رشته است. به عبارت بهتر به دلیل پیچیدگی روابط انسانی در شهر (که آنها را در دانشهایی نظیر جامعه شناسی شهری یا اقتصاد شهری می توان مورد مطالعه قرار داد) امکان تعمیم یک فرمول کلی وجود دارد. اما این موضوع بدان معنا نیست که برای هیچ پدیده شهری نمی توان قاعده (الگوریتم یا فرمول) استخراج کرد. بسیاری از پدیده های شهری با درصد بالایی قابل مدل شدن هستند.

دلایل فوق و علل دیگری که نیاز به پژوهش بیشتر دارد سبب شده اند که نگاه امروز جامعه علمی ایران به مسائل شهرسازی تا حد زیادی کیفی و متأسفانه کلی باشد. این رویکرد را در مقالات علمی و پژوهشی و نشریات منتشره در این زمینه هم می توان دید. بسیاری از این مقالات بدون استفاده از یک روش علمی مناسب سعی در حل کلی مسأله را دارند.

این موضوع زمانی نگران کننده شده که متأسفانه جایگاه پژوهشهای شهرسازان ایرانی در حوزه شهرسازی در افزایش دانش و علم شهرسازی(علم به مفهوم مجموعه قواعد فرمول ها  و الگوریتمها) بسیار اندک است. بسیاری از نشریات علمی آی اس آی شهرسازی جهان به دنبال چاپ مقالاتی هستند که نتیجه یک پژوهش درست بوده و به اصطلاح چیز جدیدی به متون علمی شهرسازی (original to contribute)بیفزاید.

بنابراین ضروری است بازگشت مجددی به رویکردهای کمی شهرسازی صورت پذیرد. بررسی های نگارنده نشان می دهد مدلهایی اخیراً در حوزه شهرسازی به کار گرفته می شوند که هیچ یک از معایب مدلهای سنتی را نداشته و برعکس موفقیتهای زیادی نیز در برآورد سیستم واقعی شهر داشته اند. امروزه مراکز پژوهشی زیادی نیز در این حوزه مشغول به تحقیق هستند که جا دارد جامعه آموزشی و دانشگاهی کشور نیز بررسی آنها را در دستور کار خود قرار دهد. از جمله این مدلهای جدید می توان به مدلهای فرکتالی، Agent Base Model، اتوماتای سلولی و غیره اشاره کرد.

سازمان بهداشت جهانی امروز هفتم آوریل سال 2010 گفته است که برنامه ریزی شهری و سیاستهای هماهنگ برای مقابله با مشکلات بهداشتی که ساکنان بسیاری از شهرها با آن مواجه هستند بسیار کلیدی است.  

رئیس کل سازمان بهداشت جهانی، خانم مارگارت چان (Margaret Chan) به مناسبت روز جهانی بهداشت می گوید که "اگر شهرداران به فکر آینده شهرها هستند باید به فکر بهداشت شهرها باشند و برای آن برنامه ریزی کنند".

خانم چان می گوید در کشورهای در حال توسعه بهترین شهر توانسته است امید به زندگی 75 سال و بیشتر ایجاد نماید.  این در حالی است که به دلیل مدیریت ضعیف شهری امید به زندگی در برخی از شهرها تا حد 35 سال و یا کمتر نیز گزارش شده است.

بر اساس گزارشات سازمان ملل، با افزایش شهر نشینی تعداد بیشتری از مردم در شهرها زندگی می کنند.  اما شهرها نه فقط فرصتها و خدمات در اختیار مردم قرار می دهند، بلکه خطرات و تهدیدات بهداشتی زیادی نیز برای بهداشت شهروندان بوجود می آورند.  

ایشان اضافه می کنند که "اگر چه بطور کلی ساکنان شهرها وضعشان از ساکنان روستاها بهتر است. زیرا این گروه دسترسی بیشتری به خدمات اجتماعی و بهداشتی دارند و امید به زندگی آنها نسبتا طولانی تر است.  اما، شهرها همچنین محل تراکم انواع خطرات بهداشتی مانند نظافت نامناسب، جع آوری نامناسب پسماند ، آلودگی هوا، تصادفات، انتشار بیماری های واگیر دار و شیوه های نادرست زندگی می باشند."

او می افزاید که در بسیاری از کشورها سرعت رشد شهری بر توانایی دولتهای محلی و شهرداری ها برای ایجاد زیرساختهای اساسی و اجرای قوانین و مقررات برای ایجاد شهرهای سالم و بهداشتی پیشی گرفته است.  

رئیس سازمان بهداشت جهانی بر این اعتقاد است که نابرابری های بهداشتی شدیدی در بسیاری از شهرهای جهان وجود دارد که باید مقامات شهری برای حل این مشکل تدابیر لازم و مناسب را اتخاذ نمایند.

       بدون شک شناخت بخش های مختلف ایران و برنامه ریزی در قالب یک برنامه ریزی منسجم و هماهنگ برای میهن عزیزمان مستلزم شناخت همه جانبه و جامع در خصوص آن منطقه از کشور می باشد.نظر به آینکه طرح کالبد ملی منطقه آذربایجان اولین طرح کالبد ملی - منطقه ای کشور است که مراحل نهای خود را طی کرده و به منظور آشنایی بیشتر همکاران محترم با این بخش از ایران و امکانات و قابلیتهای آن در برنامه ریزی های آتی مقاله زیر را که در پیام نظام مهندسی سازمان نظام مهندسی ساختمان استان آذربایجان غربی به چاپ رسیده است برای مطالعه و آشنایی بیشتر تقدیم میگردد. بسیار خوشوقت خواهم شد از نقطه نظرات اساتید و سروران گرامی مطلع گردم. 

تحولات عمراني و منطقه اي  و تحليلي بر جنبه هاي گردشگري كرانه هاي درياچه اروميه

هیات علمی گروه شهرسازی دانشکده هنر دانشگاه اروميه

 و كارشناس مهندسين مشاور شهرفردا سازان.

چكيده

افزايش روز افزون جمعيت و كاهش محيط هاي بكر و طبيعي در نزديكي مردمي كه به هر دليلي در زمان‏هاي مناسب از مكعب‏هاي بتني و فلزي خود فراري هستند سبب جستجوي آثار بكر طبيعي شده است. ويژگي هاي استان آذربايجان غربي از نظر گردشگري بيانگر آن است كه اين استان در تمامي عرصه هاي ملحوظ در تعريف گردشگري به ويژه اكوتوريسم مكان مناسبي براي سرمايه گذاري بوده و قابليت بسيار بالايي در بازدهي ان ها دارد. در اين مقاله بر آن هستيم كه ضمن بيان تعاريف كلاسيك اكوتوريسم نقد و مروري بر موقعيت و كيفيت جاذبه هاي گردشگري درياچه اروميه دراستان در قالب كرانه ها و طرح هاي اجرا شده داشته و آينده پيش رو را با توجه به امكانات و تحولات منطقه اي به گونه اي مناسب بيان داشته و مزاياي سرمايه گذاري در اين بخش از صنعت را براي استان بيان داريم.

 كلمات كليدي: اكوتوريسم، آذربایجان غربی، دریاچه ارومیه، اقدامات عمراني.

1-تعاريف

1-1-گردشگري[1] و اكوتوريسم[2]

» هونزيكر- كراپف[3]« گردشگري را مجموعه‏اي از روابط كه از مسافرت و اقامت يك فرد غيربومي بدون اقامت و اشتغال دائم در يك محل بوجود مي‏آيد, تعريف مي‏كند.( شهابيان, 1383, 29) در همين راستا »گردشگر[4]«   به كسي اطلاق مي‏شود كه» به هنگام جا به جايي دست كم يك شب را در جاي ديگري غير از محيط دائمي زيست خود بگذراند و دليل بازديد يا جا به جايي خود را دليل جز انجام فعاليت براي گرفتن مزد و حقوق در كشور يا جاي مورد بازديد ذكر مي كند.«  ( كازس, 1382, 21) , استراو معني گردشگر را مترادف اكوتوريست مي‏داند, ( استراو, 2001) و بر همين اساس پايداري و مراقبت از محيط زيست را دو پايه آن معرفي مي‏كند. بنابراين اكوتوريسم نوعي از گردشگري است كه ضمن بهره برداري از سرمايه‏هاي طبيعي و فرهنگي منطقه يا مكاني خاص منافع و فوايد مناسبي را نيز براي آن جا به بار خواهد آورد.

 2-اكوتوريسم[5] يا گردشگري زيست بوم ها

گردشگري[6] فعاليتي با ابعاد گوناگون ,  اقتصادي,  اجتماعي,  فرهنگي ,  محيطي و سياسي به‏نحوي كه غالب شئونات زندگي انساني را شامل گردد, است. ( معصومي , 1379, 89)  براي نمونه  » آرتور بورمان[7]«, گردشگري را اين‏گونه تعريف كرده است. »گردشگري مجموعه مسافرت‏هايي را در بر مي‏گيرد كه به‏منظور استراحت,  تفريح, تجارت يا ديگر فعاليت هاي شغلي و يا به‏منظور شركت در مراسمي خاص انجام مي گيرد و غيبت شخص گردشگر از محل سكونت دائم خود طي اين مسافرت موقتي وگذراست. « (شهابيان ,  1383,  29)  » اين صنعت معمولا منابعي را به كار مي‏گيرد كه قابل استفاده نبوده و ا ز طريق گردشگري اقتصادي مي شود. به عنوان نمونه استفاده از خرابه‏هاي باستاني, جنگل‏ها,  بيابان‏ها و شنزارها ... و از طريق توسعه گردشگري به‏عنوان كالا مطرح مي‏گردند. « ( معصومي, 1379, 33  ) .

گردشگري به منظور بازديد از محيط طبيعي اصطلاحا گردشگري محيطي, گردشگري زيست بوم‏ها يا اكوتوريسم ناميده مي‏شود[8].» درواقع اكوتوريسم تنها نوعي گردشگري كه طبيعت را در نظر مي‏گيرد نيست بلكه نياز به سيستم جديدي براي الگوهاي رفتاري و اخلاقي گردشگري را نيز مطرح مي‏كند. اكوتوريسم به‏عنوان نوعي گردشگري و... به مفهوم ايده آل آن بايد عاملي آموزشي نيز به دنبال خود داشته باشد«.. ( معصومي، 1379، 53) در واقع مراقبت و محافظت از محيط زيست دو جزء گردشگري زيست بوم مي‏باشند. »برخي مزايا و ضوابطي كه در اين خصوص مقرر شده است سبب مي‏شود: مقدار معيني از سرمايه‏گذاري‏هاي سفر به منطقه مقصد،  در همان جا باقي بماند. اكوتوريسم مردم محلي را به كار مي‏گيرد. روشي براي حس فرهنگ‏ها و شيوه هاي زندگي بومي است و در نهايت سفر تاثيرات كمتري بر محيط زيست باقي مي‏گذارد«.( استراو, 1999).

افزايش روز افزون جمعيت و كاهش محيط هاي بكر و طبيعي در نزديكي مردمي كه به هر دليلي در زمان‏هاي مناسب از مكعب‏هاي بتني و فلزي خود فراري هستند سبب جستجوي آثار بكر طبيعي شده است. مناطقي كه در اين ميان از ويژگي هاي زير برخوردار باشند با اقبال بيشتري مواجه‏اند:

-        مناطقي طبيعي كه به خاطر ايجاد پارك هاي محلي ،  جنگلي و مناطق حفاظت شده بكر باقي مانده‏اند.

-       مناطق طبيعي كه به خاطر انجام توسعه منطقه اي ( آمايش سرزمين ) حفاظت شده‏اند.

-        مناطقي طبيعي كه به واسطه گونه‏هاي گياهي و جانوري خاص و زيستگاه‏هاي خود منحصر به‏فرد هستند و به خاطر يكي يا هر دو دليل ذكر شده در بالا حفاظت شده‏اند.

اهميت موضوع تا آنجا ئيست كه در گزارش كنفرانس مسافرت بين‏المللي و گردشگري سازمان ملل متحد در سال 1963 در رم تاكيد شد كه گردشگري تنها وسيله ايجاد پيشرفت در نواحي كمتر توسعه يافته‏اي كه از ساير منابع محرومند،  به شمار مي‏رود.

 2. به جاي مقدمه

بررسي ويژگي هاي استان آذربايجان غربي از نظر گردشگري محيطي يا زيست بوم( اكو توريست ) ؛ بيانگر آن است كه اين استان در تمامي عرصه هاي ملحوظ در تعريف اكوتوريسم مكان مناسبي براي سرمايه گذاري بوده ، چنانچه درمكان چهارمين استان اكوتور كشور در تقسيم بندي سازمان ميزاث فرهنگي و گردشگري قرار گرفته است. بهره مندي از كوه ها ، دامنه ها، آب هاي معدني ، جنگلهاي زيبا و بكر و از همه مهمتر نعمت درياچه اروميه كه به تنهايي ارزشي معادل تمامي گستره هاي گردشگري استان را دارد؛ استان آذربايجان غربي را در زمره يگانه استان هاي كشور در اين خصوص قرارداده است.در اين پژوهش نظر به ارزش بي نهايت بالاي درياچه اروميه و جزاير داخلي آن بيشتر توجه به همين درياچه و كرانه هاي آن در استان ، معطوف مي باشد.

 3. درياچه اروميه و كرانه هاي آن موقعيت عمومي

 درياچه اروميه و محيط هاي حاشيه آن مجموعا اکوسيستمي را تشکيل مي‏دهد که جدای از  ارزشهاي ويژه طبيعي و جغرافياي منحصر به فرد‏، قابليت هاي اجتماعي – انساني و گردشگري ويژه اي را به منطقه پيرامون مي‏افزايد. ثابت نشده اين درياچه که در پارک هاي ملي دنيا اگر بي نظير نباشد حداقل کم نظير مي باشد با جزاير 102 گانه و محوطه زيبا‏، بکرو طبيعي در سال 1357 به پارک ملي تبديل و به جهت اهميت ويژه اش از جانب سازمان ملل و تصويب هيات رئيسه شوراي بين المللي ذخاير طبيعي جهان در زمره تالابهای حفاظت شده بين المللي شناخته شده و به ثبت رسيده است‏.

مهمترين جزاير درياچه اروميه عبارتند از جزيره کبودان ( قويون داغي )‏، اشک‏، اسپير و آرزو  که همگي غير مسکوني بوده و محل تخم گذاري و زندگي پرندگان مهاجر و زيست انواع پرندگان و حيوانات اهلي و وحشي مي باشند. درياچه اروميه‏، چه در بخش  استان آذربايجان غربي و چه در آذربايجان شرقي داراي پتانسيل‏ها و قابليت هايي است که مي‏تواند موجب سرمايه گذاري‏هاي کلاني در سطح منطقه و ملي و در بخشهاي تفريحي و گردشگري -  بهداشتي و يا مختلط باشد‏.

درياچه اروميه و آب آن دير گاهي است به جهت ترکيبات خاص شيميايي و مواد معدني موجود در آن و خواص درماني حاصله‏، مورد توجه ساکنان و اهالي حاشيه آن و مردم سراسر مملکت بوده است‏. ساليان سال است که ساکنان مناطق حاشيه درياچه در آذربايجان شرقي و غربي ايام کوتاه تابستان را به شنا در درياچه‏، و بهره‏مندي از لجن حاشيه درياچه مي پردازند. توجه ويژه به خواص درماني آب و لجن درياچه سبب شده که درياچه اروميه، در کانون توجه عموم به ويژه گردشگران و توريست‏هاي داخلي واقع شده و بهره مندي از خواص درماني آن، امتياز مضاعفي است که همه ساله گردشگران و ميهمانان جديدي را روانه منطقه مي سازد‏.

هرچند كه به جهت شيب مناسب و ويژگي هاي جغرافيایي ، بهترين و زيباترين سواحل اين درياچه در استان آذربايجان غربي قرار دارد.(فوادمرعشي،1384،76) اما متاسفانه اقدام جدي و شايسته اي كه در خور اين پارك بين المللي باشد، توسط نهادهاي مسوول  صورت نگرفته است. به گونه اي كه تنها در استان آذربايجان شرقي تنها در بندر شرف خانه اداره جهاد كشاورزي اقدام به ايجاد ميهمانسراي مجهز و زيبايي نموده است. در محدوده های تحت پوشش آذربايجان غربي كه در ادامه بيشتر به ان اشاره خواهد شد ، مجموعه گردشگري چيچست توسط شهرداري اروميه در حال بهره برداري است.

درآذربايجانغربي عمده ترين سواحل مورد استفاده از درياچه اروميه را سواحل سنتي و كرانه هايي است كه مردم بدون امكانات آنها را مورد استفاده قرار مي دهند؛ نظير كرانه اي همجوار با محور اروميه – مهاباد،كرانه هاي همجوار با محور اروميه-قوشچي- خان تختي و حاشيه هاي مجاور بندر گلمانخانه . به اين ها بايد ساحل هاي مجاور محور شيهد كلانتري را بويژه در جزيره اسلامي ( كه وضع مناسبي هم ندارند ) افزود. علي رغم نزديكي بالاي ساحل گلمانخانه كه از كيفيت ساحلي خوبي هم برخوردار است، تنها مجموعه دهكده ساحلي چي چست را كه تنها پروژه دولتي فعال قابل قبول در اين استان مي باشد، را مي توان شاهد بود.كه انهم  متاسفانه به دليل پس رفت آب در سالهاي اخير ، نمي توان از زيبايي هاي مجاورت با آب در آن استفاده كرد.

البته در همين محدوده ، گستره اي به وسعت 1500 هكتار تحت عنوان طرح ساماندهي ساحل گلمانخانه در دو سوي جاده ارتباطي به بندر گلمانخانه (فوادمرعشي و همكاران، 1379 ) توسط مشاور مورد بررسي و طراحي قرار گرفته است و توسط مراجع ذيصلاح نيز تصويب شده است. متاسفانه اين طرح كه حاوي تقسيمات فضايي گسترده اي از امكانات گردشگري، تفريح،بازي و ورزش و اقامت مي باشد ، نيز همزمان با پس رفت آب به فراموشي سپرده شده و در پستوي ادارات مربوط بايگاني شده است.

علي رغم كم كاري هاي بخش دولتي در سالهاي گذشته به نظر مي رسد بخش خصوصی در اين زمينه موفق تر عمل كرده است. دهكده گردشگري-مسكوني  باري در نزديكي روستاي باري كه به واقع يكي از زيباترين چشم اندازهاي درياچه اروميه را به نمايش مي گذارد، در گستره اي به بزرگي يكصد هكتار اقدام به سرمايه گذاري عظيمي نموده و در حال بهره برداري و در عين حال تكميل ظرفيت مي باشد؛ خود به تنهايي گوي سبقت از دست اندركان دولتي ربوده است. طرح هاي ديگري نيز در مسير اروميه-مهاباد در كنار دریا پيش بيني  و آماده اجراست. شاخص - ترين اي طرح ها مجموعه گردشگري – مسكوني  فراز است.كه در 11 كيلومتري اروميه مي باشد و از كمك هاي دولتي بازمانده است.همچنين طرح مجموعه اي ديگر نيز در نزديكي سواحل روستاي رشكان در حال شكل گيري و طي مراحل مقدماتي است.

به اين اقدامات بايد تصويب احداث تفرجگاه جديد حسنلو در جوار سد حسنلو و نزديكي تپه باستاني حسنلو را اضافه كرد كه هرچند غير مستقيم اما بر جابه جايي هاي گردشگران و بسط اقتصادي آنها تاثير مثبت خواهد داشت. نيز تعريف جندين منطقه ويژه گردشگري در استان در سفر رياست جمهوري در سال 85 مي باشد.

 4. اقدامات عمراني و آينده پيش رو

 از جمله اقدامات عمراني در استان كه می تواند نقش مهمي در جلب گردشگر به استان داشته باشد، احداث راه آهن مراغه-اروميه است . بدين ترتيب كمربند ريلي مناسبي در شمال و جنوب درياچه اروميه تشكيل مي شود. از طرف ديگر با پايان يافتن پروژه ميان گذر درياچه اروميه ؛ مسير اروميه – تبريز به ميزان قابل ملاحظةاي كاهش مي يابد و دسترسي به اروميه را از مركز و شرق كشور از طريق آزاد راه تهران-تبريز بسيار سريع و سهل مي نمايد. نيازي به توضيح نيست كه اين محورهاي مواصلاتي جديد تا چه حد در جذب گردشگر و نيز معرفي استان در اين خصوص مفيد خواهند بود.

نگاهي به پروژه ها ي عمراني مرزي و نيز تحولات كشورهاي همسايه نيز تاكيدي بر چشم انداز قابل رشد همه جانبه بويزه صنعت گردشگري در استان خواهد بود. محور طلايي كه مشاور تهيه كننده طرح جامع شهرك مرزي سرو به آن دست يافته بود در اين خلال نيز بار ديگر خود را نمايش مي دهد. مسيري كه راه هاي ريلي و جاده اي ايران ، تركيه ، عراق و سوريه در امتداد ان به هم متصل مِيشوند. از آنجاييكه ارايه خدمات در ايران نسبت به تركيه و اروپاي شرقي ارزان تر بوده و در عين حال جاذبه هاي خاص گردشگري درياچه بي همتاي اروميه از جنبه هاي گوناگون آبدرماني، لجن درماني، ورزشهاي آبي و حتي شكار و حيات وحش منحصر به فرد آن در جزاير آن ،مي تواند آذربايجانغربي را به عنوان دروازه اي براي جذب گردشگران  اكوتور اين مناطق و حتي خاور عرب تعريف كند. و هر ميزمان فوت وقت در اين خصوص را جايز  نخواهد داشت.

از طرفی تقريبا در جنوب استان نيز با توجه به موقعيت سد حسنلو و ويژگي هاي تاريخي و فرهنگي منطقه و فاصله كم تا مرز پيرانشهر و از انجا تا اربيل كه مركز بخش كردنشين عراق است، مي توان به جذب گردشگران اين بخش از شمال عراق نيز با كمي برنامه ريزي بسيار اميدوار بود.كه خود امتيازاتي را براي استان به ارمغان مي آورد.

 5. جمع بندي

 چنانچه گفته شدو از جاذبه هاي استان به نظر مي رسد و نظر به طرح ها و اقدامات عمراني و طرح هاي پيش رو بر كسي پوشيده نيست كه استان آذربايجانغربي منطقه بكر و دست نخورده اي است كه چنانچه فقط در يك زمينه درياچه اروميه سرمايه گذاري و جهشي انجام دهد در سالهاي آتي به قطبي مهم در گردشگري محيطي كشور بدل خواهد شد. لذا لازم است كه نهادها و ارگانهاي ذيربط ضمن تجديد نظر در طراحي اهداف و برنامه هاي خود و تغيير در نگرش و تعريف گردشگري و اكوتوريسم به معني خاص جداي از نگرشهاي خاص سياسي و منطبق با ديدگاه ها و نگرش ها و ضوابط قابل قبول جهاني در خصوص توريسم و جذب آن ( همچنانكه در حال حاضر هم تغييراتي مشهود است)، اقدامات عاجلي در اين خصوص انجام دهند.

يكي از مهمترين اقدامات مي تواند افزايش مشوق هاي سرمايه گذاري در اين بخش از کشور توسط بخش خصوصي با اهدا معافيت هاي مالياتي بلند مدت و ارايه تسهيلات بدون بهره و يا كم بهره با تاكيد بر بومي بودن طرح ها و پروژه هاي مزبور ؛ باشد. هرچند كه به نظر مي رسد بخش خصوصي در اين استان موفق عمل نموده است، اما باز در مقام مقايسه با استانهاي ديگر رتبه پايين تري دارد. كه بخشي از آن به تامين نيازها توسط دولت بر مي گردد؛ لذا نهادهاي دولتي بايد در تلاشي شتابان تر با فراهم كردن زيرساختهاي ضروري ، درك صحيح واقعيت صنعت گردشگري و نيز توجه به سرعت بالاي مورد نياز در اين بخش ، اقدامات و برنامه ريزي هاي سريع اما متفكرانه و دور از شتابزدگي را به انجام برسانند.نمونه آشكار آن تسريع در احداث و تكميل محورهاي مواصلاتي استان، كمك به برنامه هاي بخش خصوصي مصوب با لحاظ كردن ويژگي هاي عملكردي و بازدهي آنها ، تلاش براي فرهنگسازي عمومي به منظور معرفي استان و جاذبه اي ويژه ان در سطح منطقه اي ، ملي و حتي فرا ملي و چذب گردشگر به استان ؛ مي باشد. در نهايت براي جا انداختن اين مفهوم كه محيط زيست و محيط فرهنگي دو جز به هم تافته از ريشه هاي يك منطقه اند كه مي توانند ضمن زايش و نوآوري،موجبات پايداري و حفظ خود و ارتقاي سطح اقتصادي را نيز فراهم آورند.چراكه حداقل مزايايي كه براي اين صنعت در استان متصور است عبارت خواهند بود از:

·        كمك به حفظ بخش زيبايي از طبيعت براي نسل هاي آينده ( استراو، 1999)

·        نوسازي ساختمان‏ها و آثار سايت هاي تاريخي موجود.

·        تغيير نوع استفاده از ساختمانهاي قديمي براساس نيازهاي جديد.

·        حفاظت مستمر و دايم محيط.

·        گردشگري استفاده از زمين‏ها را در اراضي كه از لحاظ كشاورزي در حاشيه قرار دارند و قادر به استفاده بلند مدت براي پوشش گياهي نيستند بهتر مي‏كند.

·        استفاده منطقي از منابع بالقوه گردشگري در آن نواحي كه امكانات كمي براي توسعه دارند را بيشتر محتمل مي كند و زمينه ايجاد در آمد را در ميان بوميان فراهم مي آورد.

·        توسعه گردشگري در منطقه و درآمدزا شدن آن براي مردم در كنار آگاه شدن ساكنان منطقه در مورد ارزش محيطي آن ، مردم را براي حفظ و حراست آن مصمم مي‏كند.

·        عدم نياز به تكنولوژي پيشرفته و اينكه كمترين آلودگي و ضربه را به محيط زيست وارد مي‏كند.

6. مراجع

•  كرمي، ناصر؛اكوتوريسم ايران، گزارش وضعيت1378؛ جزوه درسي دوره راهنماييان ﮜردﺸﮝري؛ سازمان مديريت صنعتي ﺁذربايجان غربي؛ اروميه ؛1385 .
• فوادمرعشي،سيدمومن؛ پايان نامه كارشناسي ارشد،؛ دانشكده معماري و شهرسازي دانشگاه هنر اصفهان؛ اصفهان،1384 .
• شهابيان،پويان؛ گردشگري روستايي‌‌‌‌‌‌‌،ضرورت توجه ؛فصلنامه ساخت شهر؛شماره اول؛تهران؛1383.
• كازس،ژرژ و فرانسواز پوتييه؛جهانگردي شهري‌؛ترجمه ضلاح الدين محلاتي؛تهران: انتشارات دانشگاه شهيد بهشتي ؛1382.
• كردي،محمد؛پايان نامه كارشناسي ارشد؛تهران:‌ ذانشكده معماري و شهرسازي دانشگاه شهيد بهشتي؛1381.
• معصومي،مسعود؛پايان نامه كارشناسي ارشد؛تهران: دانشكده معماري و شهرسازي دانشگاه شهيد بهشتي؛1379.
• مهندسين مشاورفوادمرعشي و همكاران؛طرح ساماتندهي ساحل گلمانخانه؛ اروميه؛1379 .
• مهندسين مشاور عرصه؛طرح جامع شهرستان نقده؛تهران؛1373.
• مهندسين مشاورفوادمرعشي و همكاران؛طرح جامع شهرك مرزي سرو؛اروميه؛1372.
• --------؛مطالعات طرح كالبد ملي ايران :قابليت ارضي منطقه آذربايجان؛نشريه4:1 ؛تهران: وزارت مسكن و شهرسازي؛1372.
• http://www.consciouchoice.com/2001/cc1404/ecotourism1404.html
• WCED :Our Common Future ; Oxford; Oxford University Press ; 1987.

[1]-  Tourism

اطلاعات زیادی در اینترنت پیدا می شوند که هر کدام به نوبه خود مورد استفاده گروهی از مردم قرار می گیرند.  آنچه اکنون از اهمیت زیادی برخوردار است دسته بندی و تنظیم و ارایه مطالب در قالبی منظم و قابل دستیابی سریع است.  مجلات اینترنتی یکی از ابزارهای تحقق این اهداف می باشند.  مجله اینترنتی برنامه ریزان شهری و منطقه ای ایران در استمرار فعالیتهای گروه اینترنتی برنامه ریزان شهری و منطقه ای ایران در صدد است تا با تجمیع اطلاعات و اخبار و فعالیتهای علمی و تحقیقاتی در زمینه برنامه ریزی شهری و منطقه ای ایران دسترسی منظم و سریع به آخرین اطلاعات و دیدگاهها و نظرات متخصصان و کارشناسان و اساتید و صاحبنظران و دانشجویان و علاقمندان به برنامه ریزی شهری و منطقه ای ایران را فراهم نماید.

با گذشت سالهای زیاد از تشکیل گروه برنامه ریزان شهری و منطقه ای ایران در یاهو (iurp@yahoogroups.com) اکنون مجله اینترنتی و تخصصی این گروه برای انتشار مطالب، مقالات، عکسها و اخبار در سطحی فراتر از گروه مزبور و برای استفاده کلیه علاقمندان شروع به کار می کند. کلیه اعضای گروه iurp و دیگر علاقمندان می توانند مطالب خود را در این مجله به چاپ برسانند.  به منظور حفظ انسجام مطالب و اطمینان از سازگازی آنها با اهداف ومجله تعدادی از اعضای گروه (اساتید و کارشناسان) به صورتی داوطلبانه مطالب وارده را در کوتاه ترین زمان ممکن بررسی و سپس در مجله به چاپ می رسانند.  مطالب ارسالی به این مجله می توانند به صورت مقالات کوتاه، مقالات بلند، اخبار، معرفی کتاب و پایان نامه های کارشناسی ارشد و دکترای برنامه ریزی شهری و منطقه ای، معرفی پروژه ها، معرفی گروههای برنامه ریزی شهری و منطقه ای دانشگاهها، معرفی کارشناسان و متخصصان شهرسازی، اطلاعات آماری و تصویری مرتبط با فعالیتهای این مجله باشد.

نحوه همکاری با این مجله به صورتهای زیر می باشد:

1. عضویت در تیم نویسندگان و داوران. این افراد می توانند مستقیما مطالب خود را چاپ کرده و مطالب ارسالی دیگرالن را بررسی نمایند. عضویت در این تیم منوط به تهیه و انتشار منظم مطالب برای مجله و قبول داوری مطالب ارسالی و شرکت در مباحث هماهنگی تیم نویسندگان که به صورت آن لاین برگزار خواهد شد می باشد.

2. عضویت در تیم نویسندگان . این افراد می توانند مستقیما مطالب خود را منتشر نمایند.  عضویت در تیم نویسندگان منوط به تهیه و انتشار منظم مطلب در مجله می باشد.

3. نویسندگان مهمان. این افراد حسب مورد مطالب خود را برای یکی از نویسندگان مجله  و  یا aasgary@yahoo.com ارسال نمایند. مطالب ارسالی پس از بررسی به نام نویسنده آن در مجله چاپ می شوند. 

امید است که این مجله بتواند مورد استفاده علاقمندان به رشد و توسعه برنامه ریزی شهری و منطقه ای در ایران قرار گیرد. لطفا با ارایه نظرات و دیدگاههای خود این مجله را در رسیدن به اهدافش یاری نمایید.